Van anderen gehoord #3 · Een gemiste trein in Brussel

Twee dingen vooraf, en ze horen bij elkaar.

Wij hebben onze datum. Vorige week vroegen we u wanneer Voyage initiatique voor het eerst heeft geklonken, omdat wij het nergens konden vinden. Binnen een dag hadden we antwoord. Volgens Jacques Claessens, de dirigent aan wie het werk is opgedragen en die het zelf uitvoerde, klonk het voor het eerst op zondag 29 september 2019 in Bunde, tijdens het galaconcert voor het honderdjarig bestaan van Harmonie St. Agnes. Componist Alexandre Kosmicki was erbij, en uitgever Louis Martinus ook. Dank ook aan Robert Visser, die als eerste een spoor aandroeg.

En er zat een verrassing in dat antwoord. Het werk heette oorspronkelijk "The Unforgettable Adventure"; de uitgever heeft de titel daarna gewijzigd in Voyage initiatique. Dat verklaart meteen waarom alle catalogi 2020 als jaartal geven: dat is het jaar van de omgedoopte, uitgegeven versie. De muziek zelf is een jaar ouder. Het artikel van vorige week is inmiddels aangevuld.

En u heeft de volgorde bepaald. In de poll van twee weken terug vroegen we waar we zouden beginnen. Twee antwoorden eindigden gelijk: het werk dat u dit hele seizoen gaat horen — dat heeft u vorige week al gelezen — en de gemiste trein in Brussel, 1893. Dus die is nu aan de beurt, twee weken eerder dan wij hadden gepland. De man met de fonograaf schuift een weekje op.

De gemiste trein

Brussel, juli 1893. August De Boeck is achtentwintig, organist in Merchtem, en pendelt voor zijn lessen en concerten naar de stad. Die avond mist hij zijn laatste trein naar huis.

Wat er daarna gebeurde, weten we van zijn vriend en leermeester Paul Gilson, die het jaren later opschreef. De Boeck moest de nacht zien door te komen en belandde in een music-hall, waar muzikanten uit Dahomey — het huidige Benin — optraden. Hij noteerde ter plekke een thema. Gilson wilde het daarna zelf gebruiken, waarop De Boeck hem afwees met de woorden: "Non, mon vieux, je garde cela pour moi." Nee, ouwe, dat hou ik voor mezelf.

Het is een prachtig verhaal, en het is een herinnering van één man, decennia na de gebeurtenis. Neem het dus zoals het bedoeld is: als overlevering.

Wat wél zwart-op-wit staat, is het handschrift. Het manuscript is gedateerd juli 1893 — dezelfde maand — en De Boeck schreef er in handelsjargon een grap op die alles zegt over zijn toon: "Tous les thèmes sont garantis sur facture." Alle thema's gegarandeerd echt, met factuur.

Binnen een maand lag er een orkeststuk. Op zondag 18 maart 1894 ging het in Antwerpen in première tijdens de Volksconcerten, onder leiding van Constant Lenaerts. Het werd meteen een succes en is dat gebleven: van De Boecks hele oeuvre is dit het meest gespeelde orkestwerk. Gilson schreef later dat het zijn vriend "op het niveau van een Rimsky-Korsakov" plaatste.

Wat u eigenlijk hoort

En nu iets wat u misschien niet verwacht: er zit nauwelijks Afrikaanse muziek in.

Dit is een rapsodie, geen symfonisch gedicht. Geen verhaal, geen personages, geen programma. Wat u hoort is een kleurenshow: motieven die in snelle opeenvolging van kleur en karakter wisselen, een lyrisch middenstuk waarvan de melodie uit de openingsmaten is gedestilleerd, en een orkestratie die meer aan Rimsky-Korsakov doet denken dan aan West-Afrika. Meerdere musicologen zeggen het onomwonden: de titel verwijst naar de herkomst van één thema, niet naar de klankwereld van het stuk.

Met andere woorden: het is een laat-romantisch orkeststuk met een exotisch etiket. Zoals Lalo's Symphonie espagnole niet Spaans is en Rimsky-Korsakovs Capriccio espagnol in Sint-Petersburg is bedacht.

En dan de vraag die erbij hoort

Want die musici stonden niet toevallig in Brussel.

In 1893 werden op het Parijse Champ de Mars, tijdens de Exposition d'Ethnographie Coloniale, ongeveer honderdvijftig Dahomeyanen tentoongesteld. Na die expositie trokken kleinere groepen van vijftig tot honderd mensen met eigen affiches door Frankrijk en de buurlanden. Zo kwam er een gezelschap in Brussel terecht, en zo hoorde De Boeck wat hij hoorde. Van de mannen en vrouwen die die avond speelden, kennen we geen enkele naam.

Een jaar later gebeurde het ook bij ons. Op de Antwerpse wereldtentoonstelling van 1894 werden 144 Congolezen in een nagebouwd dorp geëxposeerd, met pseudowetenschappelijke opmetingen erbij. Acht van hen overleefden het niet; ze liggen in een massagraf op Schoonselhof, waar de stad Antwerpen afgelopen mei een gedenksteen plaatste.

Twee dingen die we er meteen bij moeten zeggen, omdat ze vaak door elkaar lopen. Dahomey was Frans koloniaal gebied, niet Belgisch — de Antwerpse expositie is niet de aanleiding van dit stuk. En de chronologie sluit dat ook uit: de première viel op 18 maart 1894, ruim vóór de opening van die expo op 5 mei. Dit is geen gelegenheidswerk. Het is een stuk dat is ontstaan in een wereld waarin zulke tentoonstellingen normaal waren.

Waarom wij het spelen

Omdat het prachtige muziek is, en omdat het waar is gebeurd. Allebei.

Het zou gemakkelijker zijn om alleen dat eerste te vertellen: een aardige anekdote over een gemiste trein, en dan spelen. Maar dit seizoen gaat over waar muziek vandaan komt, en dan kun je niet halverwege stoppen omdat de herkomst ongemakkelijk wordt. Volgende week hoort u een componist die precies het tegenovergestelde deed: die met een fonograaf op zijn rug naar zijn zangers toe ging, hun namen opschreef en zijn werk aan hen opdroeg. Het verschil tussen die twee is het verhaal van dit hele seizoen.

Wat u daarvan vindt, willen we graag weten.

Volgende week woensdag: de man die met een fonograaf op zijn rug door Engeland fietste.