Van anderen gehoord #6 · Twee stukken, één naam

Jules Massenet heeft twee keer in zijn leven iets geschreven dat Navarraise heet.

Ze lijken in niets op elkaar. Het ene duurt veertig minuten en eindigt met een vrouw die waanzinnig wordt boven het lijk van haar geliefde. Het andere duurt twee minuten en eindigt met handgeklap.

Op 25 oktober in Heel spelen wij er één van. Welke?

Raad mee voordat u doorleest.

Verdachte nummer één: de opera

La Navarraise, 1894. Massenet noemde het een épisode lyrique in twee bedrijven — zijn eigen antwoord op het Italiaanse verismo, dat net met Cavalleria rusticana heel Europa had veroverd.

Het onderwerp kwam niet van hem. De mezzosopraan Emma Calvé, die kort daarvoor had getriomfeerd als Carmen, droeg het zelf aan: een novelle van Jules Claretie. Het werk is met andere woorden op haar maat geschreven, en zij zong de titelrol bij de wereldpremière op 20 juni 1894 in Covent Garden. De Prince of Wales was er, en er volgde een voorstelling op Windsor Castle. België was er vroeg bij: Brussel kreeg het al op 26 november van datzelfde jaar.

Het verhaal speelt in Spanje, 1874, tijdens de laatste fase van de Derde Carlistenoorlog. Anita, een arm meisje uit Navarra — vandaar de titel, "de Navarrese" — houdt van de soldaat Araquil, maar zijn vader eist een onmogelijke bruidsschat van tweeduizend duro's. Anita biedt de generaal aan de vijandelijke bevelhebber te doden. Ze krijgt het geld. Araquil, dodelijk gewond, ontdekt waar het vandaan komt, vervloekt haar en sterft. Anita verliest haar verstand.

Een tijdgenoot vatte het samen als "een liefdesdrama dat geboren wordt, groeit en sterft tussen twee schermutselingen in." Het hele stuk duurt nauwelijks veertig minuten en is doorgecomponeerd: geen aria's die de actie stilleggen, veel gedeclameerde zang, klokken en trompetsignalen, en een militaire kapel achter de coulissen.

Het enige fragment dat los wordt gespeeld, is het instrumentale intermezzo tussen de twee bedrijven: een Nocturne. Traag, elegisch, een rustpunt midden in een verder meedogenloos drama.

Verdachte nummer twee: de dans

Le Cid, 1885. Negen jaar eerder, en een volstrekt andere wereld: een grote historische opera in vier bedrijven, naar het toneelstuk van Pierre Corneille uit 1637 over de elfde-eeuwse Spaanse ridder Rodrigo Díaz de Vivar. Première op 30 november 1885 in de Opéra de Paris, met president Jules Grévy in de zaal.

In het tweede bedrijf, op het openbare plein van Burgos, zit een ballet. Massenet schreef dat speciaal voor Rosita Mauri, de Catalaanse prima ballerina van de Opéra, van wie tijdgenoten zeiden dat haar vurige persoonlijkheid zowel componisten als schilders aantrok.

Dat ballet is een reeks van zeven Spaanse streekdansen, elk genoemd naar een regio of stad: Castillane, Andalouse, Aragonaise, Aubade, Catalane, Madrilène — en als slotstuk de Navarraise. Navarra is de Baskisch-Spaanse streek aan de Franse grens.

Hier betekent het woord dus geen vrouw maar een dans: de dans uit Navarra. En dat is precies waar de verwarring vandaan komt, want op programma's en opnamen duikt hij op als "Navarraise", als "VII. Navarraise" én als "La Navarraise".

De aanwijzingen

Drie dingen helpen u kiezen.

De lengte. Het dansdeel duurt ongeveer twee minuten. De Nocturne uit de opera drie tot vier.

Het karakter. De Navarraise uit Le Cid opent met een scherp, percussief begeleidingsritme, gaat over in snelle loopjes en knallende tutti-akkoorden, bouwt spanning op via een versnellende strijkerstechniek — bij ons: het snelle werk in de houtblazers — en besluit met off-beat handgeklap en een flourish. De Nocturne doet het tegenovergestelde: die daalt.

De bladmuziek. Van de balletsuite uit Le Cid bestaan meerdere bewerkingen voor harmonieorkest in druk, waaronder één bij Molenaar — de uitgeverij waar half Nederland zijn muziek koopt. Van de opera La Navarraise is geen enkele harmonie-uitgave te vinden.

De ontknoping

Het is de dans.

Wij spelen de Navarraise uit het ballet in Le Cid, het zevende en laatste deel van die Spaanse reeks: twee minuten, hard, snel, en met een slot waarna u niet anders kunt dan klappen. Precies het soort stuk waarvoor een toegift bestaat.

En er zit een aardige ironie in. Van de twee werken is de opera Le Cid na een jaar of vijfendertig uit het repertoire verdwenen; je komt hem vandaag nauwelijks nog tegen. Maar de balletmuziek uit het tweede bedrijf heeft dat allemaal overleefd en is een geliefd concertstuk gebleven.

Het is ook een stuk dat naadloos in deze reeks past. Massenet was nooit in Navarra voor veldwerk. Dit is Spanje zoals Parijs zich Spanje voorstelde, gemaakt op maat van één danseres — briljant gedaan, en volstrekt Frans. Vergelijk dat met de man die vorige week met een fonograaf op zijn rug naar zijn zangers toe ging, en u hoort waarom de volgorde van dit seizoen geen toeval is.

Volgende week: acht miniaturen voor één fluit, en een componist die symfonische arrangementen voor Michael Jackson maakte.