Naar Maaseik #2 · Een dronken dichter en een kwartier

Vorige week vroegen wij u waar we zouden beginnen. U heeft geantwoord, en u heeft het ons onmogelijk gemaakt.

Vier opties eindigden exact gelijk. De opera die bij de première koud werd ontvangen, de serenade die tweeënzeventig jaar zoek was, het bergmeer met de watergeesten, en het bigbandstuk dat uit een tekenfilm kwam lopen — alle vier evenveel stemmen. Dat is niet eerder vertoond in deze reeks.

Wij hebben er lang naar zitten kijken, en toen besloten dat zo'n uitslag eigenlijk geen probleem is maar een opdracht. Als u ze alle vier even graag wilt, dan krijgt u ze alle vier. Niets valt af. Alleen de volgorde moest nog ergens vandaan komen, en die hebben we niet verzonnen: we volgen vanaf nu gewoon de volgorde van het concert zelf.

Dat betekent dit:

• 11 november - De opera die koud werd ontvangen
• 18 november - De serenade die tweeënzeventig jaar zoek was
• 25 november - Het bergmeer met de watergeesten
• 2 december- Het bigbandstuk uit de tekenfilm

U heeft dus niets verloren. U heeft alleen de komende maand ingevuld.

En we beginnen waar het concert begint.

Vijf jaar werk, een kwartier plan

Het begint met een gedicht. Aleksandr Poesjkin publiceert in 1820 Roeslan en Ljoedmila: een sprookjesepos vol tovenaars, ontvoeringen en een afgehakt hoofd dat kan praten. Het is een hit.

Zeventien jaar later wil Michail Glinka er een opera van maken, en hij heeft een plan: Poesjkin schrijft zelf het libretto. Dat was geen luchtkasteel — het was afgesproken.

In februari 1837 wordt Poesjkin bij een duel neergeschoten. Hij is zevenendertig.

Daar zit Glinka dan: een onderwerp, geen tekstdichter, en een dode beroemdheid van wie hij het belangrijkste gedicht wil bewerken. Wat er vervolgens gebeurde, is zo ongeveer het tegenovergestelde van hoe je een opera maakt.

Het plan van het hele stuk werd geschreven door de dichter Konstantin Bachturin. In een kwartier. Terwijl hij dronken was.

Dat is geen grap die wij erbij verzinnen — het is de overlevering zoals die al bijna twee eeuwen wordt doorverteld, en Glinka zelf heeft nooit erg zijn best gedaan om haar tegen te spreken. Op dat kwartier werk gingen daarna nog minstens drie andere schrijvers verder: Valerian Sjirkov, Nestor Koekolnik en N. A. Markevitsj, en Glinka schoof er zelf ook nog het nodige in.

Vijf jaar deed hij erover. Het resultaat is dramatisch gezien een warboel — dat zeggen ook de mensen die van het stuk houden — en muzikaal het beste wat Glinka ooit heeft geschreven.

De koudste avond van zijn leven

Op 27 november 1842 — 9 december volgens onze kalender — ging Roeslan en Ljoedmila in première in het Bolsjoj Kamenny-theater in Sint-Petersburg. Dat is niet het Bolsjoj van Moskou; het was het grote stenen theater van de hoofdstad, en het stond er toen nog.

De zaal reageerde koel.

Niet vijandig, niet schandalig — gewoon koel, en dat is erger. Sint-Petersburg had op dat moment de smaak van de Italiaanse opera te pakken, en een avondvullend Russisch sprookje met een pratend hoofd paste daar slecht bij. Glinka bracht er een somber jaar mee door.

En toen werd het nog erger. In 1843 liet tsaar Nicolaas I in datzelfde theater een Italiaans operagezelschap neerstrijken. Het Russische gezelschap moest eruit. De opera die de Russische opera had moeten vestigen, werd letterlijk de deur uit gezet door de concurrentie.

En toch staan wij er zondag mee te beginnen

Want er is iets merkwaardigs gebeurd.

De opera zelf duurt ruim drie uur en wordt buiten Rusland bijna nooit opgevoerd. Maar de ouverture — vijf minuten, helemaal vooraan, geschreven om een zaal stil te krijgen — is los van het stuk de wereld rondgegaan en nooit meer weggeweest. Het is een van de beroemdste openingsstukken die er bestaan.

Vijf minuten waarin niemand zich inhoudt. Bij de strijkers is de baspartij zo berucht dat ze tot de vaste auditiefragmenten voor contrabassisten hoort; in een harmonieorkest komt dat werk bij de lage houtblazers terecht, en die weten precies waar deze alinea over gaat.

Waarom dit in deze reeks past

Deze reeks gaat over afstand. Meestal is dat afstand over de kaart — Sint-Petersburg, de Rijn, een meer in Canada, Caracas.

Bij Glinka is het afstand in de tijd, en in iets anders nog: in gelijk krijgen. Een componist kan vijf jaar aan iets werken, het op een avond voor een volle zaal brengen, en beleefd ontvangen worden. En dan kan er honderdtachtig jaar overheen gaan waarin uitgerekend het stuk dat hij als aanloop schreef, overal ter wereld blijft klinken.

Wij openen er zondag 10 januari mee. Vijf minuten, voluit, en dan is het jaar begonnen.

Volgende week: een componist gooit een deel uit zijn eigen symfonie. Het blijft tweeënzeventig jaar zoek, en wordt dan teruggevonden in een bibliotheekkast in Amerika.