Alle afleveringen van deze reeks beginnen bij het begin. Deze niet.
Deze begint op het moment dat iemand iets terugvindt, en loopt vandaar terug naar het moment dat het werd weggelegd. Dat is niet voor de aardigheid: het is de enige volgorde waarin dit verhaal klopt. Want tweeënzeventig jaar lang wist niemand dat er iets te zoeken viel.
Leest u mee, van achteren naar voren.
1966 · New Haven, Connecticut
Een Engelse musicoloog, Donald Mitchell, werkt in de universiteitsbibliotheek van Yale aan een biografie van Gustav Mahler. Hij laat een handschrift komen uit de Osborn Collection: een kopie van de Eerste symfonie.
Hij slaat het open en begint te tellen.
Er staan vijf delen in.
De Eerste symfonie van Mahler heeft er vier. Dat weet iedereen, dat staat in elke partituur, dat is al zeventig jaar zo. Maar wat hier voor hem ligt is de Hamburgse versie uit 1893 — en daar zit een tweede deel in dat niemand van de levenden ooit heeft gehoord.
1959 · Londen
Zeven jaar eerder.
Datzelfde handschrift ligt bij Sotheby's op een veiling. Het komt uit een familie: een zekere John C. Perrin heeft het geërfd van zijn moeder. Het wordt gekocht door mevrouw James M. Osborn, en zij schenkt het later aan Yale.
Dit is het ongemakkelijkste deel van het verhaal, en ook het mooiste.
Dat handschrift lag niet op een zolder onder het stof. Het ging over een veilingtafel in Londen, werd gecatalogiseerd, kreeg een plank in een beroemde collectie van een beroemde universiteit — en stond daar zeven jaar lang gewoon te staan. Je kon erbij. Je kon het aanvragen. Er was alleen niemand die het opensloeg en telde.
Verloren muziek is bijna nooit onvindbaar. Meestal is ze alleen ongelezen.
1896 · Berlijn
Op 16 maart klinkt de Eerste symfonie in vier delen. Zo wordt ze uitgegeven, zo wordt ze gespeeld, zo komt ze in de boeken terecht. Voor de hele twintigste eeuw is dit gewoon wat "de Eerste van Mahler" betekent.
1894 · Weimar, 3 juni
Dit is de laatste keer dat het klinkt.
Op het festival van de Allgemeiner Deutscher Musikverein dirigeert Mahler zijn werk, nog onder de titel Titan, nog in vijf delen. Daarna haalt hij het tweede deel eruit en het komt nooit meer terug.
Waarom? Daar heeft hij zelf in de loop der jaren verschillende dingen over gezegd, en dat is op zich al veelzeggend. Tegen Natalie Bauer-Lechner zei hij in 1901 dat het vooral met de toonsoorten te maken had: het deel leek te veel op zijn buren. Elders noemde hij het "onvoldoende symfonisch". En nog later sprak hij erover als een jeugdzonde van zijn held.
Je mag ook gewoon vermoeden dat hij er geen zin meer in had om eraan herinnerd te worden. Daarvoor moeten we nog tien jaar verder terug.
1893 en 1889 · Hamburg en Boedapest
Het deel stond er vanaf het begin in. Boedapest, 20 november 1889, de wereldpremière: vijf delen. Hamburg, 23 oktober 1893, onder de titel Titan: vijf delen.
Drie keer heeft dit stuk in een concertzaal geklonken. Daarna niets meer, zeventig jaar lang.
1884 · Kassel, juni
En hier begint het dus.
Mahler is drieëntwintig en tweede kapelmeester in Kassel. Het theater voert levende tableaus op bij het toen immens populaire gedicht Der Trompeter von Säkkingen van Joseph Victor von Scheffel. Mahler schrijft er muziek bij: zeven stukken. Volgens hemzelf in twee dagen.
Eén daarvan is Werners Trompetenlied — de serenade van de trompetter uit het verhaal.
En er is nog iets aan de hand in Kassel. Mahler is daar verliefd op de sopraan Johanna Richter, en het loopt op niets uit. Uit precies diezelfde maanden komen ook zijn Lieder eines fahrenden Gesellen. Wie die trompetsolo hoort, hoort een jongeman die iets probeert te zeggen tegen iemand die te ver weg staat.
De naam Blumine komt trouwens niet van de muziek maar uit de boekenkast: zo heette een bundel van de schrijver Jean Paul, dezelfde van wie ook de bijnaam Titan kwam.
En dan weer vooruit, twee keer
18 juni 1967 · Aldeburgh. Benjamin Britten dirigeert Blumine op zijn eigen festival. Het is de eerste uitvoering sinds Weimar — drieënzeventig jaar later, bijna op de dag af.
10 januari 2027 · Maaseik. Wij spelen het als tweede werk van het nieuwjaarsconcert. Een korte, zachte serenade voor klein bezet orkest, met een trompetsolo die van heel ver lijkt te komen. Dat laatste is geen beeldspraak: zo is het geschreven.
Wat dit met afstand te maken heeft
Deze reeks gaat over afstand, en hier is die drievoudig.
Er is de afstand in het stuk zelf: een trompet die naar iemand roept die niet dichterbij komt. Er is de afstand in de tijd: drieënzeventig jaar tussen twee uitvoeringen. En er is de vervelendste van de drie — de afstand tussen bestaan en gevonden worden, die in dit geval zeven jaar en één bibliotheekplank bedroeg.
Mahler heeft dit deel weggedaan. Wij spelen het toch. Of dat mag, is geen uitgemaakte zaak — en daar willen we graag uw mening over.
Mahler haalde het eruit. Mogen wij het spelen?
Mahler heeft dit deel na 1894 uit zijn symfonie geschrapt en het is nooit meer teruggekomen. Pas in 1966 lag het er weer, en sindsdien twisten dirigenten erover. Wij spelen het op 10 januari. Wat vindt u daarvan?
Reacties
0 reacties